Evropski parlament je danas usvojio izvještaj o „autorskom pravu i generativnoj vještačkoj inteligenciji“, koji je izradio poslanik Evropskog parlamenta Aksel Vos (Axel Voss) (usvojen sa 460 glasova za, 71 protiv i 88 uzdržanih). Evropska federacija novinara (EFJ) pozdravlja ovaj prvi korak kao znak političke volje da se ojača i učini pravednijim okvir autorskih prava koji štiti novinare od neovlašćenog korišćenja njihovog rada u obuci vještačke inteligencije i generisanju sadržaja.

Do sada su kompanije koje razvijaju vještačku inteligenciju koristile novinarske sadržaje bez traženja saglasnosti, bez obezbjeđivanja naknade i bez transparentnosti o tome kako se takav materijal koristi. Takva praksa ne samo da podriva prava intelektualne svojine novinara, već ugrožava i ekonomsku održivost novinarstva, dok tehnološke kompanije ostvaruju ogromne profite. Čak i kada se potpisuju sporazumi koji predviđaju naknadu, oni se uglavnom ne odnose na male i raznovrsne medije, niti obuhvataju čitava medijska tržišta u pojedinim državama. Stvaranjem neravnoteže moći, u kojoj samo najveće medijske kompanije na najvećim evropskim tržištima imaju pristup licencnim sporazumima, ozbiljno se ugrožavaju medijski pluralizam, nezavisno novinarstvo i raznolikost mišljenja u informativnom prostoru.

U tom kontekstu, s obzirom na to da će Direktiva o autorskom pravu na jedinstvenom digitalnom tržištu iz 2019. godine (CDSM) biti predmet revizije 2026. godine, Evropski parlament poziva na brza rješenja kako bi se zaštitili nosioci prava i utvrdilo da li postojeća pravila o autorskim pravima obuhvataju i obuku sistema vještačke inteligencije.

Ovaj izvještaj predstavlja važan prvi korak u pravom smjeru za novinare, jer poziva na to da se autorima omogući kontrola nad korišćenjem njihovog sadržaja od strane vještačke inteligencije, uz istovremeno jačanje obaveza transparentnosti i odgovornosti za developere AI sistema. Takođe promoviše pravednu i proporcionalnu naknadu putem licenciranja i ukazuje na nedostatke postojećeg modela „opt-out“, koji nije samo nepraktičan i netransparentan, već je i u suprotnosti sa evropskom praksom u oblasti autorskog prava. Na kraju, izvještaj nastoji da pitanja vezana za veštačku inteligenciju integriše u postojeće zakonodavne okvire EU koji se odnose na slobodu medija, pluralizam i demokratski javni diskurs.

Posebno, izvještaj prepoznaje:

• ograničenja Direktive o autorskom pravu na jedinstvenom digitalnom tržištu (DSM) u rješavanju novih pitanja koja nastaju razvojem generativnih AI sistema;
• mogućnost da se prava uređuju kroz transparentan i dobrovoljan sistem licenciranja koji nosiocima prava vraća pregovaračku moć, bez prejudiciranja individualnih licenci;
• potrebu za potpunom kontrolom nad korišćenjem novinarskog materijala od strane AI sistema, uključujući potpunu transparentnost o podacima koje koriste developeri vještačke inteligencije;
• da novinari koji posjeduju prava na sadržaj (članke, fotografije, emisije i dr.) treba da imaju mogućnost da odlučuju kako se taj sadržaj koristi – ne samo za obuku AI sistema, već i za druge primjene, kao što je generisanje odgovora ili sažetaka;
• rizik koji vještačka inteligencija predstavlja za raznovrsnost informisanja i potrebu za sprovođenjem prava EU kako bi se taj rizik ublažio, u skladu sa principima Evropskog akta o slobodi medija (EMFA) i Akta o digitalnim uslugama (DSA);
• potrebu za efikasnim i transparentnim mehanizmom „opt-out“ koji bi omogućio nosiocima prava da izuzmu svoja djela iz skupova podataka za obuku vještačke inteligencije; poslanici se protive ideji centralizovanog registra „opt-out“ izuzeća u okviru izuzetka za rudarenje teksta i podataka (TDM) iz Direktive o autorskom pravu.
• Pored toga, izvještaj poziva Evropsku komisiju da proceni i predloži mehanizme koji bi obezbijedili da pružaoci generativne vještačke inteligencije (GenAI) pravedno, proporcionalno i nediskriminatorno nadoknađuju medijskim kućama gubitak saobraćaja i prihoda, uz posebnu pažnju prema lokalnim i regionalnim medijima.

„EFJ pozdravlja ovaj izvještaj kao prvi korak u pravom smjeru i poziva Komisiju da brzo reaguje. Korišćenje novinarskog sadržaja od strane AI sistema treba da bude predmet jasnog prethodnog odobrenja i pravedne naknade, uz zaštitu moralnih prava, kojom upravljaju organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskih prava“, izjavila je predsjednica EFJ-a Maja Sever.

Izvor:EFJ